İNTERNET
– TEMEL KAVRAMLAR –

Internet Nedir?

Internet kelimesi, bilgisayar ağlarının oluşturduğu bir ağ anlamı taşır. Internet Bilgisayar Ağı ise, birbirleriyle haberleşmede ortak bir iletişim dili (protokol) kullanan bilgisayarlardan oluşan dev bir ağdır.

Başka bir tanımla Internet, birçok bilgisayar sisteminin birbirine bağlı olduğu, dünya çapında yaygın olan ve sürekli büyüyen bir iletişim ağıdır. Internet, insanların her geçen gün gittikçe artan "üretilen bilgiyi saklama/paylaşma ve ona kolayca ulaşma" istekleri sonrasında ortaya çıkmış bir teknolojidir. Bu teknoloji yardımıyla pek çok alandaki bilgilere insanlar kolay, ucuz, hızlı ve güvenli bir şekilde erişebilmektedir. Internet’i bu haliyle bir bilgi denizine, ya da büyükçe bir kütüphaneye benzetebiliriz.

Tüm bu tanımların arakesitinde yer alan ise "Bilgiye Ulaşım ve Onu Paylaşım, sonrasında da elde edilen bilgiyi kullanım" dır.

Sonuç olarak, Internet, önümüzdeki yıllarda üretilecek bilgilerin dolaşım sistemidir. Ticari boyutunun da ortaya çıkmasıyla yaşamla daha çok iç içe geçmeye başlamıştır. Internet farklı  bir ortam, farklı bir uzay. Kendi, yazılı olmayan, kuralları olan; kendi toplumu olan bambaşka bir uzay. Klasik yaşama  biçimlerini, değer yargılarını değiştiren; hayatımıza yeni kavramlar, yeni uğraşlar getiren bir şey.

Internet, değişik protokoller aracılığı ile, insanlara "bilgiye erişim" imkânları sunar. Yani, Internet yardımıyla "her çeşit" bilgiye erişebilirsiniz.

İçerik bakımından, Internet’in sundukları bazen insan hayal gücünü zorlayacak boyutlara varmaktadır. Vizyondaki filmlerin kısa tanıtımlarını kolayca evimizdeki ekrana taşıyabilir ya da Amerikan Kongre Kütüphanesi’nde tarama yapabiliriz. TÜBİTAK arşivine bağlanıp Bilim ve Teknik dergilerinin yeni ve eski sayılarını tarayabilir, yazıları okuyabiliriz. Katılmak istediğimiz bir bilimsel toplantıya bildirimizi Internet üzerinden gönderebiliriz. Örnekleri arttırmak mümkün; Nasa servislerine bağlanıp, son uydu fotoğraflarını tarayabiliriz; ya da Siir arşivlerine bağlanıp şiirler okuyabiliriz. Son yıllarda geliştirilen World Wide Web (WWW, Web) temelli Internet araçları ile bilgiye ulaşım daha da kolaylaşmış ve ulaşılabilecek bilgiler ve sunulan servisler miktar ve çeşit olarak artmışlardır. Internet'in sundukları; onu kullananların istekleri, hayal güçleri ve gelişen Internet teknolojisi ile hep çoğalmaktadır

Internet dünyanın bilgisine açılan pencere ya da sadece yeni çağın eğlencesi olarak tanımlanabilir.

Internet’in temelini WAN (Wide Area Network) dediğimiz geniş alan ağı oluşturur. Geniş alan ağı coğrafi olarak uzak mesafelerdeki  bilgisayarları birbirine bağlamak için kullanılır. Bu tür bilgisayar ağlarında telefon hattı kullanılır. İşte Internet geniş alan ağının (WAN) bir uygulaması ya da bir örneğidir. Internet, bir çok bilgisayar sisteminin birbirine bağlı olduğu, dünya çapında yaygın olan ve sürekli büyüyen bir iletişim ağıdır

Internet Explorer

Explorer gezgin demektir. Buna göre Windows Gezgini ile nasıl kendi bilgisayarınızda gezinti yapabiliyorsanız Internet Explorer ile de Internet ortamında gezinti yapabilirsiniz. Yani bu da bir Internet Gezginidir. Dolayısıyla bir görüntüleme programıdır.

Microsoft Yazılım Firmasının hazırladığı Internet Explorer’a benzer Netscape Nevigator, Opera ve Neoplanet gibi birçok program vardır. Bunlara tarayıcı (browser) da denir.

Ayrıca Internet Explorer aşağıdaki işlemlerde olduğu gibi bazı avantajları da sağlar.

Web Sayfası olarak kaydettiğiniz dosyalarınızın daha kısa sürede görüntülenmesine imkân verir.

Yine Web Sayfası olarak kaydettiğiniz dosyalarınızın daha az yer tutmasını sağlar.

Windows masaüstünün pek çok özelliğini getirir. Örneğin Internet’te gördüğünüz bir resmi arka plan resmi yapabilirsiniz.

Görev çubuğundaki  sembolünü kullanarak bilgisayarınızdaki herhangi bir yerden Internet’e göz atma yeteneği, özelleştirilebilir.

Bağlantılar araç çubuğu, Gezgin çubuğu ve Internet’te güvenli biçimde dolaşabilmek için İçerik Danışmanı ve güvenlik bölgeleri sunar.

www (Word Wide Web) nedir?

Web, www ya da w3 (World Wide Web), yazı, resim, ses, film, animasyon gibi pek çok farklı yapıdaki verilere yoğun  ve etkileşimli bir şekilde ulaşmamızı sağlayan bir çoklu hiper ortam sistemidir. Hiper ortam, bir dokümandan başka bir dokümanın çağırılmasına (navigate) imkân sağlar (iç içe dokümanlar). Bu ortamdaki her veri (object), başka bir veriyi çağırabilir (link). Link (köprü), aynı doküman içinde başka bir yere olabildiği gibi, fiziksel olarak başka bir yerde (Internet üzerindeki herhangi bir makinede) de olabilir. Bütün bu farklı yapıdaki veriler uygun bir standart ile bir arada kullanılıp bir Web Tarayıcısında (Web Browser) görüntülenebilir. Web'in diğer bir işlevi de, Dosya transferi veya haber gibi bazı Internet servislerini kendi içerisinde barındırmasıdır.

Web uygulamaları (Web sayfaları), Web Tarayıcılarında (Browser, Gezgin, Listeleyici) görüntülenir. Web sayfaları, başka sayfalara ve değişik türden verilere hiperlinkler (köprüler) içermektedir. Buralara fare ile tıklayarak, başka sayfalara, oradan da başka sayfalara geçeriz. Bu aslında çok basit bir bilgiye ulaşım modelidir. Web Sistemleri, kullanılan platformdan bağımsızdır. Sayfaların alındığı Web Servisleri de farklı bilgisayar platformlarında olabilir. Web Tarayıcıları ve Web Servis Sağlayıcı Ortamlar hemen hemen tüm dünyada her yerde vardır ve global olarak kullanımları üstel bir şekilde artmaktadır.

Web yapısının bu kadar çok kabul görmesinin bazı sebeplerini sıralamak gerekirse:

·      Her şeyden önce Web, açık bir sistemdir. Platform, bilgisayar, işletim sistemi vb. gibi şeylere bağımlı değildir.

·      Web üzerinden pek çok bilgi kaynağına kolayca erişilebilir.

·      Web uygulamaları geliştirmek ve bunları kullanıma sunmak çok kolay. Çoğu durumda, uzmanlık gerektirmiyor ve fazla bilgisi olmayan birisi bile Web sayfaları dizayn edip kullanıma sunabilir.

·      Aranılan bilgilere, birtakım arama motorları (search engines) sayesinde kolayca ulaşılabilir.

http (Hyper Text Transfer Prorthocol) nedir?

Web'in en ilginç yönlerinden biri de çok basit olmasıdır. Bir Web dokümanına ulaştığımızda her şey 4 ana fazda gerçekleşir:

(1) Bağlantı (2) Ne istediğimizin web servisine iletilmesi (3) Cevap (4) İlgili sayfaya yapılan bağlantının kesilmesi.

Bu ana safhalar, web üzerinde iletişimin kurallarını tanımlayan bir protokolü oluştururlar. Bu protokole de, Hyper Text Transfer Protocol (HTTP) denir. Bağlantı safhasında, web erişiminde kullanılan bir web listeleyici (browser, web client), ilgili bilginin olduğu web servisine bağlanır. Bu servislere HTTP servisleri de denir. Bağlantı sağlandıktan sonra web istemci programımız http servisine "ne istediğini" bildirir. Bu istek, "http", "ftp", "e-mail" gibi bazı protokol kurallarını içerir ve bu işlemlere genel olarak "navigate" de denir. Bu isteği alan http servisi de, istediğimiz işlemi yapar ve cevabı bize gönderir. Biz de gelen cevabı web istemci programımızda (Ör:Internet Explorer) görürüz. Eğer istek gerçekleştirilemiyorsa bir hata mesajı ile karşılaşırız. Son safhada ise, http servisine yaptığımız bağlantı kesilir.

URL nedir?

URL (Unform Resource Locators), Web Browser'lar içinden bir web servisine ya da diğer bazı Internet servislerine yönlendirme yapılabilmesini sağlayan bir komut formatıdır. URL'ler bir bakıma, Internet üzerinde erişebileceğimiz servisleri belirtmek, tanımlamak için kullandığımız adreslerdir. Web Browser içinden 'Open URL' şeklinde bir seçenek üzerinden uygun URL satırları verilerek, Web, FTP, news, erişimi yapılabilir.

Internet Adresleri (Web Adresleri)

http://www.gazi.edu.tr

Genellikle bir web adresi beş bölümden oluşmaktadır (ABD hariç). Bunlar;

·      http://  : hyper text transfer protocol veya hyper terminal transmision protocol (Geçiş veya transfer protokolü)

·      www    : world wide web (Geniş Dünya Ağı)

·      gazi     : Kurum, kuruluş veya özel kişi adı. Yani web sayfasının sahibine ait kullanıcı adı (user/domain name)

·      edu      : Internet adresi türü (aşağıdaki tabloyu inceleyiniz)

·      tr         : Ülke kodu; A.B.D.’ne ait Internet adreslerinde ülke kodu kullanılmamaktadır (Ör:www.nasa.gov).

Internet Adres Türleri

Internet Adres Yazım Kuralları

Internet adreslerinde dikkat edilmesi gereken üç önemli kural vardır

1.  BÜYÜK harf kullanılmaz.

Örnek: www.AKBANK.com.tr adresi yanlıştır. Doğrusu: www.akbank.com.tr’dir.

2.  Web adresindeki harf  veya kelimeler arasında boşluk kullanılmaz.

Örnek: www.ogretmenler  sitesi.com adresi yanlıştır. Doğrusu: www.ogretmenlersitesi.com’dur.

3.  Türkçe karakter dediğimiz ve İngiliz Alfabesinde bulunmayan harfler kullanılmaz  ( ç   ğ   ı   ö   ş   ü ).

Örnek: www.başbakanlık.gov.tr adresi yanlıştır. Doğrusu: www.basbakanlik.gov.tr ’dir.

Internet ile İlgili Bazı Terimler

Sunucu (Server) Nedir?

Bir ağ üzerindeki diğer bilgisayarlara servis sağlayan bilgisayarlardır. Genellikle tüm bilgiler bu bilgisayarda bulunur ve paylaşımlı olarak diğer bilgisayarlar tarafından kullanılırlar. Internet üzerinde  gezerken bağlanılan web siteleri de sürekli olarak çalışan Sunucu bilgisayarlar üzerinde bulunur. Hazırladığınız bir web sitesini Internet üzerinde kullanılabilir hale getirmek için öncelikle bir sunucu bilgisayar üzerine kaydetmeniz gerekir.

İstemci (Client) Nedir?

Bir ağ üzerinde,  sunucu bilgisayarlardan hizmet alan kullanıcı bilgisayarlarıdır. Bilgiye erişim yetkileri sunucu tarafından belirlenir. Eğer bir bilgisayardan Internete bağlanılarak web siteleri ziyaret ediliyorsa o bilgisayar İstemci(Client) bilgisayardır. Yani İstemci bilgisayarlar Sunucu bilgisayarlara bağlanarak onlardan bilgi alırlar.

IP Numarası Nedir?

Internet’e bağlı her bilgisayar, Internet Protokol Numarası adı verilen dört gruptan oluşan bir sayı ile isimlendirilir (194.27.33.32 gibi).Her bir bilgisayarın IP numarası farklıdır. Bilgisayarlar Internet üzerinde IP numarası ile iletişim kurarlar. İstemci bilgisayar için Internet’e her girişte IP numarası değişir. Sunucu bilgisayarların IP numarası ise sabittir değişmez. 

Web Sayfası

Internet adreslerinde karşılaşılan sayfalardan her birine web sayfası denir.

Link (Bağlantı/Köprü) Nedir? :

Bir web sayfasından diğer bir web sayfasına, bir dosyaya veya kendi içerisinde herhangi bir noktaya (yer işareti: bookmark), bağlantı kurulmasını sağlayan geçiş noktalarıdır. Üzerlerine fare ile gelindiğinde imleç değişikliğine neden olur ve tek tıklama yapıldığında çalışırlar.

Home Page (Ana Sayfa)

En basit tanımıyla, Internet adreslerinde karşılaşılan ilk web sayfasına denir.

Internet adresleri tek bir web sayfasından oluşabilir. Bu şekilde hazırlanan bir Internet adresi için home page veya web sayfası terimlerini de kullanmak mümkündür.

Ancak birden fazla web sayfasından oluşan bir Internet adresinden bahsediliyorsa, aşağıdaki gibi daha geniş bir home page tanımı yapılabilir.

Internet üzerinde herhangi bir kurum, kuruluş ya da şahsa ait web sayfalarının hepsini birden yönlendiren bağlantıların (link) bulunduğu ilk web sayfasına home page denir.

Download :

Internet üzerinde başka bir bilgisayardan kendi bilgisayarımıza dosya veya program yükleme işlemidir. Yani bu işlemde Sunucu bilgisayardan İstemci bilgisayara dosya yüklenir.

                                  Download

İstemci Bilgisayar                          Sunucu Bilgisayar

  (Kullanıcı)

Upload :

Internet üzerinde kendi bilgisayarımızdan başka bir bilgisayara dosya yükleme işlemidir. Bu işlem download işleminin tersidir. Yani bu işlemde İstemci bilgisayardan Sunucu bilgisayara dosya yüklenir. Upload

                                  Upload

İstemci Bilgisayar                          Sunucu Bilgisayar

  (Kullanıcı)

Freeware :

Paylaşmayı seven programcılar tarafından hiçbir ekonomik çıkar gözetilmeden yazılıp Internet üzerinde dağıtılan ücretsiz programlar.

Shareware :

Belirli bir süre için deneme amaçlı ücretsiz programlar. Kullanmaya devam etmek isteyenler belirli bir ücret ödemelidirler.

Demo :

Genellikle tanıtım amaçlı ve özelliklerinin tamamı kullanılamayan programlar. Shareware’de olduğu gibi programın bütün özelliklerini kullanmak isteyenler belirli bir ücret ödemelidirler.

Patch Yazılımlar :

Mevcut bir yazılımın (ticari ya da freeware) bazı hatalarını düzeltmek, ve programı güncellemek amacıyla, ilgili firmaların (ya da kişilerin) çıkardıkları "yama" programlardır.

Internet’e Bağlanmak İçin Neler Gereklidir?

Internet’e bağlanmak için telefon hattı, modem/eternet takılı bir bilgisayar, Internet aboneliği ve Internet tarayıcı (browser) gereklidir.

·      Telefon Hattı: Bilindiği gibi Internet bir geniş alan ağıdır. Geniş alan ağındaki bilgisayarlarda birbirleriyle telefon hattı vasıtasıyla iletişim kurarlar. Bu yüzden Internet’e bağlanmak için mutlaka telefon hattı olmalıdır.

·      Modem: Modem Internet’e bağlanmak için gerekli olan bir donanımdır. Modem olmadan kesinlikle Internet ortamına giriş yapılamaz. Bilgisayar sinyalleri ile telefon hattı üzerindeki sinyaller birbiriyle uyuşmaz. Bu yüzden modem telefon hattı ile bilgisayar arasındaki sinyal dönüşümünü sağlar. Çift yönlü çalışır. Bilgisayardaki sinyalleri telefon sinyallerine dönüştürdüğü gibi ters işlem yaparak telefon sinyallerini de bilgisayar sinyallerine dönüştürebilir. Bu işlemi aşağıdaki şekli inceleyerek daha iyi anlayabilirsiniz. Üzerinde modem bulunan bilgisayar bir ağ (network) içerisinde ise sunucu görevi yapmaktadır ve diğer bilgisayarlara (istemci) Internet hizmetini aktarmaktadır.

·      Eternet: Bir ağ içerisindeki bilgisayarların (istemci) bağlı bulundukları sunucudan (server) Internet hizmetini alabilmeleri için gerekli olan bir donanımdır.

·      Internet Aboneliği: Internet Servis Sağlayıcı denilen bazı kuruluşlardan alınan hizmete denir. Internet’e bağlanmak için mutlaka bir servis sağlayıcıdan Internet paketi alınması gerekir. Bu paket içinde kullanıcı adı (user name), şifre (password) ve birde telefon numarası bulunur. Internet’te bilgiye ulaşma hızları ve abonelik ücretleri birbirinden farklı olan Internet Servis Sağlayıcılar bulunmaktadır. Superonline, Ixir, TTnet, E-Kolay bunlardan bazılarıdır.

·      Internet Tarayıcı (Browser): Bilgisayardaki gerekli donanımlar ve ayarlamalar yapıldıktan sonra Internet Explorer, Netscape Nevigator, Opera veya Neoplanet gibi Internet Tarayıcılardan herhangi birini kullanarak artık Internet’e girilebilir.

Internet’te Güvenlik

Bilgisayar elektronik bir sistemdir. Internet’te bilgisayarın kullanıldığı bir alandır. Elektronik bir sistemde kesinlikle % 100 güvenli değildir. Internet üzerinde gezinti yaparken her zaman virüs tehlikesi vardır. Ayrıca Hacker, Cracker gibi kişilerin saldırısına uğrama ihtimali de vardır. Özellikle Internet üzerinde kredi kartı numarası vererek alış veriş yapmak çok tehlikelidir. Bu yüzden çok zorunlu olmadıkça Internet üzerinden kredi kartı ile alış veriş yapmamak gerekir. Şimdi virüs kavramına ve çeşitlerine bakalım:

Virüs: Bilgisayar sistemine zarar veren küçük programcıklara(yazılımlara) verilen genel isimdir. Güncel hayatta ki virüs kavramı=Bilgisayar virüsü olarak düşünülebilir. Canlıların vücuduna giren virüslerde çok küçüktür. Bilgisayar virüsleri de. Canlı vücuduna giren virüs de zarar verir bilgisayar virüsü de. Tek fark canlı vücudundaki virüsler küçük organizmalar iken bilgisayar virüsleri küçük programlardır.

Verdikleri zararlara, yayılma biçimlerine göre virüsler çeşitlilik gösterir.

Virüs Çeşitleri:

Program virüsleri:

Genellikle çalışabilir dosyalara(Exe, Com) bulaşırlar. Bulaştıkları program çalıştırılmadığı  sürece aktif olmazlar. Çalışma prensipleri çok zekicedir. Aşağıdaki şekli inceleyerek çalışma prensibi anlaşılabilir:

Virüslü dosya çalıştırıldığında ilk olarak Virüs başlangıç kodu devreye gider. Virüs başlangıç kodu denetimi Virüs koduna devreder. Bu 1. aşamadır. Denetimi devralan virüs kodu kendini Ram belleğe kopyalar. Bu da 2. aşamadır. Son aşmada ise kontrol program koduna devredilir ve program normal olarak çalışır. Burada amaç kullanıcının  dosyaya virüs bulaştığını anlamasını engellemektir. Daha sonra Ram bellekte bulunduğu için çalıştırılan her programa kolayca bulaşır. Yani kendini kopyalar. Örneğin Word ve Excel çalıştırıldığında direkt word ve excel’e bulaşır. Böylece yayılmaya başlar. Bu arada da vermesi gereken zarar neyse o zararı verir. Örneğin dosyaları sadece okunabilir yapabilir. Yada dosya içeriğini bozabilir.

Truva Atları:

Belirli bir tarihe veya belirli bir eyleme ayarlanmış virüslerdir. Yani aktif hale geleceği tarih gelmediği sürece yada istenilen eylem gerçekleşmediği sürece sisteme hiçbir zarar vermezler. 1999 yılında ortaya çıkan Çernobil (CIH) virüsü truva atına çok güzel bir örnektir. Bu virüs 26 Nisan ve 26 Haziran’da aktif olduğunda bilgisayarın BIOS denen parçası üzerindeki bilgileri siler ve bilgisayarı çalışmaz hale getirir. Ayrıca her ayın 26’sında aktif olur ve çeşitli zararlar verir. Örneğin sabit diskteki bilgileri kullanılmaz hale getirir. Bu virüsün yazarı Tayvanlı Chen In Hau’dır. Virüs zaten bu kişinin isminin baş harfleri ile isimlendirilir.

Worm(Solucan-Kutçuk)Virüsler:

Günümüzde virüsler bu yönde gelişmektedir. Bu tür virüsler genellikle E-mail yoluyla bulaşırlar. E-mail’lerde de konu olarak çekici konuları kullanırlar. Çok tehlikelidirler. Çünkü çok çabuk bir şekilde hızlıca yayılırlar. Örneğin Vbs.Freelink isimli worm bilgisayara bulaştığında adres defterindeki kişilere kendini otomatik olarak gönderir. Worm örneklerinden bir tanesi de I Love You virüsüdür.  Bu virüs e-mail yoluyla bulaşır ve konu(Subject) olarak I Love You başlığını kullanır. Bu virüs sisteme bulaştıktan sonra bazı dosyaları bozuyor ve sistemi kullanılmaz hale getiriyor.

Trojan Virüsler:

Bulaşıcı ve Yayılmacı özelliği yoktur.Çok şirin  virüslerdir. Her şeye saldırıp,  her çorbaya limon olmazlar gibi görünseler de  aslında tehlikeli virüslerdir. Bu virüsler  HACKER ve CRACKER denen kişiler tarafından vazgeçilmezdir. Hacker ve Cracker denen kişilerin amacı başkalarının bilgisayarlarını ele geçirmektir. İşte bu işi yaparken Trojan denen virüsleri kullanırlar. Trojan virüsler Hacker ve Crackerlar’ın bilgisayara sızmasını sağlamak için açık kapı (port) bırakırlar. Böylece hacker’lar başkasının bilgisayarına kolayca girebilir. Başkasının bilgisayarını ele geçirdiği zaman o bilgisayarın başında oturuyormuş gibi bütün işlemleri yapabilir. Bu işlemlerden bazıları şunlardır:

1.      Fare kontrolünü ele geçirebilir

2.      Fare ve klavyeyi kilitleyebilir.

3.      Cd-Rom’u açıp kapayarak dalga geçebilir.

4.      Hiçbir kontrolü ele geçirmeden arka planda hissettirmeden çalışarak gizli ve önemli dosyaları ele geçirebilir.(Örneğin Internet şifresini öğrenebilir.)

5.      Eğer kişi kötü niyetli ise bilgisayardaki dosyaları silebilir. Bilgisayar format atabilir. Yani bilgisayarı kullanılmaz hale getirebilir.

NOT: Hacker’lar eğlence amaçlı olarak başkalarının bilgisayarlarını ele geçirirken Cracker’lar zarar amaçlı olarak başkalarının bilgisayarını ele geçirirler.

Netbus, Schoolbus, SubSeven trojanlara örnek olarak gösterilebilir.

Antivirüs Programları (Norton, PC-Cillin, Mcaffe, F-Secure,...):

Antivürüs, virüsleri temizlemek için kullanılan programlara verilen genel isimdir. Hafızada kalıcı olan ve Hafızada kalıcı olamayan olmak üzere 2 çeşidi vardır.

Hafızada kalıcı olanlar sürekli olarak sistemi kontrol eder ve herhangi bir virüs saldırısı olduğunda kullanıcıyı uyarır , virüsü etkisiz hale getirir. Sürekli hafızada bulundukları için bilgisayarın yavaşlamasına sebep olabilirler.

Hafızada kalıcı olamayan antivirüs programlarını kullanıcı istediği zaman çalıştırarak sistemi virüslere karşı denetler. Yani bu tür anti virüsüler sürekli olarak virüs kontrolü sağlamazlar. Avantajları, sürekli hafızada kalmadıkları için bilgisayarı yavaşlatmamalarıdır. (F-prot, istanbulcc…)

Internet’te Bilgi Tarama – Arama Motorları (Searh Engine)

1.Web ile aradığım bir bilgiye en kolay nasıl ulaşırım?  Popüler Arama/Sorgulama Sistemleri Nelerdir?

Internet üzerindeki kaynakları sorgulamak ve aradığımız bilgilere ulaşmak için kullandığımız Web üzerindeki tarama mekanizmaları

a) Konu Katalogları (Subject Catalogues)

b)"Web Search Engine" (Arama Motoru)

şeklinde iki türlüdür. Yüzlerce değişik Arama Motoru ve Konu Rehberi (Kataloğu) Servisi vardır. Aslında, Web üzerindeki "bilgiye ulaşma ve onu alma" yollarını üç gruba ayırmak mümkündür.

1.  Konu rehberlerine göre bilgilerin sınıflandırıldığı ve sorgulamanın birtakım konu başlıklarından yararlanılarak yapıldığı sistemler. Konu katalogları ile bilgi sınıflamasında genellikle, alfabetik, kronolojik, içerik (bilimsel, sosyal, politik, oyun vb gibi global içerikler katalog olarak seçilir), bölgesel, vb gibi kriterler göz önüne alınır ve bilgiler olabildiğince esnek bir yapı içinde kataloglara bölünür. Bu tip arama sistemleri, konu başlıklarından alt başlıklara, oradan da aradığımız bilgilere ulaşmamızı sağlarlar. Aynı zamanda bunların çoğunda, kataloglar içinde verilen bir anahtar kelimeye ya da diğer bazı kriterlere göre sorgulama yapmak ta mümkündür. Bu sistemlerin oluşturulması, konulara göre gruplama gerektirdiği için bir hayli insan gücü gerektirebilir.

2.  İkinci gruba giren arama sistemleri, bir çok domaindeki bilgi kaynaklarını (web sayfaları) otomatik bir şekilde tararlar ve birtakım indeksler oluştururlar. Bu indeksler üzerinden sorgulama ise, seçilen bazı anahtar kelimeler ve bazı yardımcı unsurlardan yararlanılarak yapılır. Bu tip sistemlere “Arama Motoru” (Search Engine) denir. Arama motorlarının iki işlevi var: (1) veri toplamak, (2) sorgulama mekanizmaları sunarak, bu veriler üzerinde arama yapılmasını sağlamak. Veri toplama işi, Wanderer, Spider, Harvest, Pursuit vb gibi otomatik robot sistemler ile, çeşitli web, gopher, ftp siteleri arasında gezinerek ve buralardaki kaynakları tarayarak olur.

Sorgulama mekanizmaları kısmında ise doğrudan, "aradığı bir bilgiye ulaşmak isteyen kişi"nin, toplanan veriler üzerinde sorgulama yapabilmesini sağlayan kullanıcı arayüzleri ve üzerinde hızlı sorgulama yapılabilecek veritabanı (database) sistemleri vardır. Burada, kullanıcı, seçtiği bazı anahtar kelimelere uyan bilgileri kolayca tarar ve web arayüzü içinde aradığı bilgilerin bulunduğu site adresleri arasında gezinerek (navigate) aradığı bilgiye ulaşmaya çalışır.

Arama Robotları, günümüzde en çok kullanılan arama sistemleridir. Temel işlevi bir "Arama Motoru" olan sistemlerin çoğu, ilk grupta gördüğümüz "konu kataloğu sınıflaması" seçeneğini de kullanıcılarına sunarlar. Bu tip sistemlere girildiğinde, ilk önce, anahtar kelimeleri yazabileceğimiz bir alan karşımıza çıkar. Buraya ilgili kelimeleri girip sorgulama yaparız. Sorgulama alanına girilen anahtar kelimeler {AND (ve), OR (veya), NOT (değil), NEAR (yakın), ALIKE (aynı)} gibi mantıksal işlemlere, parantezler kullanarak gruplama işlemlerine vb tabi tutulabilirler. Bazı sistemlerde sorgulama Web ya da Usenet'e yönlendirilebilir. Genel olarak, bir sorgulama sistemini kullanmadan önce, kullanımla ilgili detaylarda biraz kafa yormakta yarar var.

3.  Üçüncü bir grup, pek çok Arama Motoru Servisini aynı sayfada size sunan servisler olarak (All in One). Bunlardan bazıları, sorguları birden çok sorgulama servisinde işletip sonucu birleştirerek size verebilmektedir. Bazıları ise aradığınız konuya en uygun arama motorlarını, gelen sonuçları değerlendirerek, size listelemektedirler.

Arama motorlarından en yaygın kullanılanları aşağıda listelenmiş ve kısa tanımları verilmiştir. Bu grupta, özellikle Yahoo ve Web Virtual Lib (bir ölçüde de Excite ve EINet Galaxy) ilk başlangıç noktası olarak çok idealdirler. search.com, konu katalogları ile birlikte, değişik arama motorlarına erişilebilmesini sağlaması bakımından, her zaman hatırlanması gereken bir servistir.

Bazı Arama Motorları

Sorgulama Sistemlerine Genel Bakış; Yahoo ve Alta Vista kullanımı

Web ile tarama yapan sistemler çok büyük bir hızla gelişmektedirler. Tarama/Sorgulama Servisleri arasındaki farklar, bu servislerin bilgilere/dökümanlara ulaşırken kullandıkları yöntemler, anahtar kelimeleri nasıl aradıkları (bazıları, web sayfalarının standart anahtar kelimelerine, bazıları tanım satırlarına, bazıları tüm dökümana bakabilir) ve kaç tane site taradıkları konusularında yoğunlaşır. Ayrıca, kullanıcı arayüzlerinin sadeliği, sorgulama seçeneklerinin çeşitliliği ve kullanım kolaylığı, ve konu katalogları üzerinden de sorgulama yaptırabilmeleri önemli diğer farklardır. Web Search Engine'ler (arama motorları), kullanılarak kişi taraması, haber taraması, haber grupları üzerinde tarama yapmak da mümkündür.

Bir servisten, verdiğiniz kriterlere uyan linkleri/dosyaları alıp listelediğinizde, bunların arasında konu ile ilgisi olmayan dökümanlara da rastlanabilir. Dikkat etmemiz gereken nokta, anahtar kelimeyi/kelimeleri iyi seçmek. Yoksa, 10binlerce link arasında boğulabiliriz. Ayrıca, bu servislerin sadece belirli sayıda (genellikle 100-300 arası) sonucu görmemize izin verdiğini de düşünürsek, arama Servislerinin nasıl kullanıldığını öğrenmek çok önemli. Kullanımı iyi öğrenirsek, buna göre aramalarımızı daha spesifik yapabilir ve aradığımız bilgilere daha kolay ve rahat ulaşabiliriz. Öncelikle konu katalogları üzerinden aradığımız bilgilere ulaşmaya çalışmak ta çoğunlukla bize avantaj kazandıracaktır.

Bugün en çok kullanılan servislerin başında Yahoo, Lycos ve Alta Vista geliyor. Yahoo, kullanım basitliği ve bu alanda ilk olmasının verdiği avantajla en tanınmış servis. Çok zengin ve iyi sınıflanmış bir konu kataloğu var. Alta Vista ise, güçlü arama motoru (Search Engine) ve zengin arama kriterleri ile en çok kullanılan servislerin başında geliyor. Ayrıca, Alta Vista, "Live Topics" mekanizması ile, aramalarınızı daha hassas ve belirgin yapmanıza imkân tanıyor. Yahoo ve AltaVista için arama/tarama mekanizmaları ve kurallarına daha yakından bakalım:

Yahoo, ilk çıkan "Web Arama" sistemlerindendir. Yahoo, Internet üzerinde en çok erişilen sitedir (1997 başı itibarıyla). Özellikle konu katalogları ve basit tarama arayüzü ile dikkat çekmektedir. Yahoo'da herhangi bir konuda tarama yapmak son derece kolay.

Deneme-yanılma yoluyla bir web adresine nasıl ulaşılır?

Alıştırma 1.

Internet’te gezinti yaparken hiçbir adres veya ne yapacağınızı bilmiyor musunuz?

Örneğin Gazi Üniversitesi’nin web sitesine bağlanmak istiyorsunuz.

Eğitim kurumlarının Internet adres türü “edu”,

Türkiye için ülke kodu “tr”,

Kurum adının da yazım kuralları çerçevesinde “gazi” olabileceğini düşünürsek, aradığınız web adresinin;

www.gazi.edu.tr olabileceği ortaya çıkar.

Bu şekildeki mümkün olabilecek web adresini web tarayıcınızın adres satırına yazarak giriş yapınız.

Alıştırma 2.

Herhangi bir konuyla ilgili bilgi veya web sitesi arıyorsanız, deneme-yanılma yoluyla web sitesi de tarayabilirsiniz.

Örneğin kimya ile ilgili bir bilgi arıyorsunuz.

Web tarayıcınızın adres satırına;

www.kimya.com, www.chemistry.com, www.kimya.org.tr, www.chemistry.org, www.kimya.gen.tr, www.chemistry.gen www.kimya.8m.com, www.kimya.8k.com vb. şeklinde adresler yazarak giriş yapabilirsiniz.

Böyle bir site varsa bilgiye daha hızı ulaşmış olursunuz.

Alıştırma 3.

Herhangi bir konuda web sitesi taraması yaparken şunları unutmamak gerekir.

Aradığınız sitenin Internet adres türü nedir?  

(com, gov, edu, mil, org, gen, net, int …)

Aradığınız bilgiyi hangi ülkede arıyorsunuz?

(tr, uk,  au, it …) (Not: ABD’deki web adreslerinde ülke kodu yoktur)

Aradığınız web adresine ait kurum veya kişi adı ne olabilir?

(“odtü” değil “odtu”, “akşam” değil “aksam”, “başbakanlık” değil “basbakanlik” vs.)

Örneğin deneme yanılma yoluyla İstanbul Üniversitesi’nin web adresi aranıyorsa,

1.  Web tarayıcınızın adres satırına www.istanbul.com veya www.istanbul.com.tr yazarsanız bir web sitesi bulabilirsiniz ama aradığınız adres bu değildir. Çünkü eğitim kurumlarına ait Internet adres türü “com” değil, “edu”dur.

2.  Yine web tarayıcınızın adres satırına WWW.İSTANBUL.EDU.TR yazarsanız Internet adres yazım kurallarına uymadığınız için yine yanlış adres yazmış olursunuz. Çünkü Internet adreslerinde “boşluk”, “büyük harfler”, “Türkçe karakterler (ç, ğ, ı, ö, ş, ü)” ve “(  ) * / : ? , ; gibi işaretler” kullanılmaz.

Bu sebeplerden dolayı yazacağınız doğru adres www.istanbul.edu.tr olmalıdır.