ANAKART-MAINBOARD-MOTHERBOARD
Aanakart Ders Notları
Tüm bilgisayar parçalarını üzerinde bulunduran, bilgisayarın en
önemli parçası diyebileceğimiz bir bileşendir. Bilgisayara takılan her
şeyin anakartla bir bağlantı yeri vardır. Bu nedenle anakartların
üzerinde çeşitli bağlantı yuvaları ve aygıtlar vardır. Bunlardan en
önemlileri CPU Soketi, RAM Soketleri ve Chipsetlersayılabilir.
Anakartın üzerinde veriyolu denen elektronik bağlar mevcuttur. Tüm
parçalar arasındaki bağlantı bunlarla sağlanır.
Bunların hızı ise MHZ (Megahertz) cinsinden ölçülür. Günümüzdeki
anakartların veriyolu hızları 100 ile 800 MHZ arasında değişmektedir.
Her zaman olduğu gibi hızı yüksek olan daha iyidir. Fakat burada
dikkat edilmesi gereken ufak bir ayrıntı vardır. Örneğin 133 MHZ
veriyoluna sahip anakart üzerinde 66 MHZ
hızında RAM kullanmak saçmalık olur. RAM 66 MHZ‘den hızlı
çalışamayacağı için anakart da 66 MHZ hızın da çalışacaktır. Aynı
şekilde CPU (İşlemci) veriyolu hızı da önemlidir. Her anakart her CPU
ile çalışamaz. Bazen anakart CPU’nun hızını kaldıramaz bazen de CPU
anakartın veriyolu hızına uyum sağlayamaz.
Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta ise anakart üzerinde bulunan
işlemci yuvasıdır. Mesela Pentium 2 serisi işlemciler slot girişli
oldukları için sadece slot yuvaya sahip anakartlar ile
çalışabiliriler. Pentium 4 işlemciler ise Soket uyumlu olduklarından
soket yuvaya sahip anakartlar ile birlikte çalışırlar. Aksi
takdirdeCPU’yu anakarta takmak mümkün olmaz. Anakart, fiberglasttan
yapılmış, üzerinde bakır yolların bulunduğu, genellikle koyu yesil bir
levhadır. Ana kart üzerinde, mikro işlemci,bellek,genişleme yuvaları,
BIOS ve diger yardımcı devreler yer almaktadır.Yardımcı devrelere
örnek sistem saatidir. Bütün kartların anası diyoruz; çünkü PC'nin
diğer bileşenleri bir şekilde anakarta bağlanıyor, birbirleri ile
anlaşmak için anakartı bir platform olarak kullanıyor; yani PC'nin
"sinir sistemi" anakart üzerinde yer alıyor. Peki anakartlar nasıl
sınıflandırılır? Anakartlar üzerinde taşıdıkları çipsetlere göre
sınıflandırılırlar. Intel’in Pentium 4 işlemciler için ürettiği i845
ve i850 adı verilen çipsetler bunlara bir örnektir.
Anakart Çeşitleri
İşlemcilere Göre Ana Kart Çeşitleri:
Ana kartlar, öncelikle üzerine takılacak işlemciler bazında gruplara
ayrılırlar. Pentium ve Pentium MMX' ler için aynı tür, Pentium II,
Celeron ve Pentium Pro işlemciler için ise ayrı ayrı ana kartlar
kullanılır. Aynı işlemci için tasarlanmış ana kartlar, içerdikleri
yonga setine bağlı olarak alt gruplara ayrılırlar.
Pentium Pro işlemciler için yalnızca tek tip yonga seti bulunur.
Pentium ana kartlar için FX yongalı (chipsetli) , Pentium MMX ana
kartlar için VX, HX ve TX yonga setine sahip ana kartIm:
üretilmiştir.. FX, uzunca bir zaman önce ortadan kalktı. Diğerleri de
piyasadan kalkmak üzere olduğu için, teknik ayrıntılarından burada
bahsedilmeyecektir. Pentium n' den önce, ana kartlar içerdikleri ön
bellek miktarına göre de ayrılırlardı. FX yonga' setli ana kartlar 128
ve 256 KB, VX, RX ve TX' ler 256' ya da 512 KB ön bellek ile
satılıyorlardı. Son dönemde TX ana kartların 1 MB ön belleğe sahip
olanları çıkmıştır. Pentium II ana kartlarında ilk önce FX yonga seti
kullanılırken, şu anda LX ve BX yongası hakim olmuştur. LX ve BX ana
kartlar arasındaki temel farklar, BX' in 333 MHz 'den daha hızlı
işlemcileri de desteklemesi, 100 MHz SDRAM desteği, 100 MHz sistem(Bus)
hızı desteğidir. BX yonga setli kartlar piyasaya çıkmadan önce ISA
slot bulunmayacağı belirtiliyordu, fakat öyle olmadı. Hala BX chip
setli ana kartlar üzerinde az da olsa ISA slotlara yer veriliyor. PX
hariç, LX veBX yonga setli ana kartlar AGP (Accelerated Graphics Port
- Hızlandırılmış Grafik Yuvası) adı verilen yeni bir yuva
barındırıyorlar. Bu yuva ekran kartları için geliştirilmiştir ve ekran
kartları bu yuvada PCI yuvalardan çok daha hızlı çalışmaktadır.
İşlemci Yuvasına Göre Ana kart Çeşitleri:
Ana kart üzerinde iki tip işlemci yuvası bulunur. Bunlar Slot (
Kart yuvalı) ve Socket (Dişi yuvalı). Normalde bu yuvalardan yalnızca
bir tanesi Ana kart üzerinde yer alır. Bazı ana kartlar ise her iki
yuvanın da bulunmasını sağlarlar. Örnekteki ana kartta ise, hem
Celeron işlemciler için yapılmış olan socket PGA 370 dediğimiz yuva,
hem de PII işlemciler için yapılmış olan Socket 1 yuva bulunmaktadır.
Bu soketleretakılan işlemciler, işlemcinin gerek mimarisi gerekse
boyutlan açısından birbirinden farklıdır. Bu yüzden işlemcilerin
modeline göre yuvalar yapılmaktadır. Celeron bir işlemci almak
isterseniz socket PGA 370 CPU yuvasını üzerinde bulunduran bir Ana
kart alabilirsiniz. (Celeron işlemciler ilk çıktıklannda Socket 1- PII
yuvalanna takılabilir olarak üretildiler.)
Yeni çıkarılan Celeron işlemciler socket PGA 370'e göre üretilmeye
başlandı. Piyasada Slot 1 'e göre yapılmış Celeron işlemciler hala
var. Eğer şimdi Celeron işlemcili bir makina alıp daha sonra PII ye
terfi etmek isterseniz aldığınız Ana kartın Slot 1 CPU yuvasına sahip
olanını, sadece Celeron kullanınm derseniz, Socket PGA 370 CPU yuvası
bulunduran bir ana kart seçmelidir. Eğer Socket PGA 370'li bir Ana
kart alır ve sonra PII' ye geçmek isterseniz, Ana kartınızı da
değiştirmek zorunda kalırsınız. Socket 1 ve Socket PGA 370' e takılan
CPUları görmek isterseniz aşağıdaki resim üzerinden yuvaları
tıklamanız yeterli olacaktır
Kasa Yapısına Göre Anakart Çeştleri
a) BABY AT
bazı sorunları var. Her şeyden önce ISA genişleme yuvaları işlemci ile
aynı hizadadır ve eğer bu yuvalara takılan genişleme kartlarının
boyutları büyükse işlemciye değmeleri kaçınılmaz olmaktadır. Bellek
yuvaları sabit disk ve disket sürücünün altında kalmaktadır bu nedenle
yuvalara bellek çıkarıp takmak çok zordur. Baby AT kart ve buna uygun
kasa ile bilgisayar içerisinde havalandırmayı sağlamak da mümkün
olmamaktadı.Power supply 12 ve 5 volt sağlarken, board üzerindeki bir
regülâtör kartlar ve CPU için de 3.3 voltluk enerji sağlar.
b) ATX
INTEL’ in ATX standardı ile daha çok giriş/çıkış birimi alınmış.
Bellek yuvaları ise sistemin orta kısmında yer alıyor ve erişimi
kolaylaştırıyor. Kasada bu yeni anakarta göre yeniden düzenleniyor.
Güç kaynağının içindeki pervane, kaynağın hemen dışına çıkarılıyor ve
havayı dışarı doğru değil, kasanın içine gönderiyor. Anakart monte
edildiğinde pervane tam işlemcinin karşısında yer alıyor ve hem tüm
sistemi hem deişlemciyi soğutuyor. ATX kasalar normal kasalara göre
daha pahalı ama özellikle pentium pro gerektiren işletim sisteminiz ve
uygulamalarınız varsa bu tip bir kasayı almak en uygun olanı
olacaktır.
ATX kasaların ek özellikleri:
• Entegre edilmiş Seri/paralel ve mouse portları yada konektörü
• 20 pinlik Güç konektörü
• 3.3 V çalışma (Bir çok yeni işlemci artık 3.3 volt kullanıyor. Baby
AT kartlarda bu voltaj düşürme ihtiyacı problem yaratıyordu.)
• Daha iyi havalandırma.
Baby AT ve ATX kartlar için üretilmiş kasalar ayrı kasalardır ve
kartlar sadece kendi için üretilmiş kasaya uyar. >c) LPX
yuvaları Riser adı verilen bir kartın üzerine paralel olarak
takılıyor. Bu da anakart ile ilgili bir işlem yapıldığında (mesela
memory takmak gibi) genellikle genişleme kartlarını sökme ihtiyacı
doğuruyor. Genelde hızlı işlemciler için soğutma ihtiyacı var.
d) NLX
NLX yapıda, tüm genişleme kartları anakartın yan tarafında
toplanmıştır. Genellikle power supplyRiser’ın olduğu tarafta yer
almaktadır. Yukarıdaki görünüm sizi yanıltabilir Riser’ın durumu LPX’
deki Riser gibi değildir. Aslında anakart Riser’a yandan monte
edilmiştir. CPU’ nun altında bulunan Release latch dışarıya doğru
açıldığında anakart kolayca Riser’dan; daha doğrusu kasadan yatay bir
şekilde ıkarılmaktadır. gibi Riser’a takılır. NLX kartlarda AGP
desteği gelmiş, fakat ihtiyacı nedeni ile, AGP slot’ u anakart
üzerinde kalmıştır.
• DIMM memory desteği
• Pentium II için SEC desteği
• Daha iyi havalandırma
• Sistem kartının rahatça söküp çıkarabilme için seçenekler
Daha kısa kablo kullanımı için Riser üzerinde disk ve disket çıkışları
NLX board’ların avantajlarından sayılabilir. Gelişen günümüz
teknolojisinde her elektronik cihazda olduğu gibi anakartlarda da çok
hızlı bir değişim söz konusu. Her geçen gün yeni genişleme kartları,
hızlı işlemciler piyasaya çıkmakta. Yeni teknoloji ürünü olan bu
cihazlar üzerinde çalıştıkları anakartında geliştirilmesi için
zorlayıcı bir etken olmaktadır. Şu günlerde pentium II ve pentium III
işlemciler bilgisayar dünyasına hızla hakim olmaktadır. İşlemci hızına
paralel olarak anakartlarda hem slot hemde soket destekleyi olarak
piyasaya iki değişik yapıda piyasaya sürülmektedir.
Veriyolu
PC'nizin içindeki bileşenler birbirleri ile çeşitli şekillerde
"konuşurlar". Kasa içindeki bileşenlerin çoğu (işlemci, önbellek,
bellek, genişleme kartları, depolama aygıtları vs.) birbirleri ile
veriyolları aracılığı ile konuşurlar. Basitçe, bilgisayarın bir
bileşeninden diğerine verileri iletmek için kullanılan devrelere
veriyolu adı (bus) verilir. Bu veriyollarının ucunda da genişleme
yuvaları bulunabilir. Sistem veriyolu denince,genelde anakart
üzerindeki bileşenler arasındaki veriyolları anlaşılır. Ayrıca
anakarta takılan kartların işlemci ve belleğe erişebilmelerini
sağlayan genişleme yuvalarına da veriyolu adı verilir. Tüm veriyolları
iki bölümden oluşur: adres veriyolu ve standart veriyolu. Standart
veriyolu, PC'de yapılan işlemlerle ilgili verileri aktarırken, adres
veriyolu, verilerin nerelere gideceğini belirler. Bir veriyolunun
kapasitesi önemlidir; çünkü bir seferde ne kadar veri transfer
edilebileceğini belirler. Örneğin 16 bit'lik veriyolu bir seferde 16
bit, 32 bit'lik veri yolu 32 bit veri transfer eder. Her veriyolunun
MHz cinsinden bir saat hızı (frekans) değeri vardır. Hızlı bir
veriyolu verileri daha hızlı transfer ederek uygulamaların daha hızlı
çalışmasını sağlar. Kullandığımız bazı donanım aygıtları da bu
veriyollarına uygun olarak üretilirler. Sadece iki donanım aygıtını
birbirine bağlayan veriyoluna "port" adı verilir. (örneğin AGP =
Advanced Graphics Port). Bugün PC'lerimizde ISA, PCI ve AGP
veriyolları bulunmaktadır. Anakartın üzerindeki farklı boyut ve
renklerde, yan yana dizilmiş kart takma yuvalarından bunları
tanıyabilirsiniz.
Veri Yolları (BUS) :
Ana kart üzerindeki bileşenlerin birbirleriyle etkileşimde
bulunmasını sağlarlar. Bu yolların başında ISA (Industry Standard
Architecture), PCI (Peripheral Componet Interconnect) ve AGP (Advanced
Graphics Port) olarak isimlendirilen genişleme yuvaları gelir. Eğer
ana kartın kendi üzerindeki bileşenlerin arasında veri akışını
sağlanıyorsa buna sistem veri yolları denir. Tüm veri yolları 2 gruba
ayrılmaktadır. Bunlar standart veri yoları ve adres veri yolları'dır.
Bir veri yolunun kapasitesi çok önemlidir; çünkü, bir seferde ne kadar
verinin gönderilebileceği buna bağlıdır. Mesela 16 bitlik bir veri
yolu saniyede 16 bit veriaktarırken; 32 bitlik bir veri yolu saniyede
32 bit veri aktarır. Her veri yolunun Mhz cinsinde frekans (Saat Hızı)
değeri vardır. frekansı yüksek olan veri yolu daha hızlı veri akışı
sağlayarak programların daha hızlı çalışmasını sağlayabilir.
Veri Aktarım MB/sn = Frekans x (Bant Genişliği / 8) (En düşük bant
genişliği 8 bittir. Ve her 8 bitlik bant, frekans uzunluğu kadar veri
aktarır. Bu sebeple frekansın bant çarpanı, bant genişliğinin 8’e
bölünmesiyle bulunur.) Tabloda veri yolların saniyedeki veri
aktarımları gösterilmiştir. Anakartlarında kendi frekansları olur.
Bunlara sistem frekansı denir. Eğer sistem frekansı 66 MHz ve 100 MHZ
sistem frekansı desteklemiyorsa o zaman AGP 1X kullanılır. Aşağıdaki
tablo yardımıyla bu konuyu açıklamaya çalışalım.
SİSTEM FREKANSI VERİ AKIŞ HIZI KULLANILAN KALAN
66 MHz 533 MB/sn 266 MB/sn 267 MB/sn
100 MHz 763 MB/sn 532 MB/sn 231 MB/sn
133 MHZ ? GB/sn üstü 1064 MB/sn ? MB/sn
Kullandığınız anakart yukarıda da belirttiğimiz gibi 66 Mhz sistem
frekansını destekliyorsa saniyede 533 MB veri akışına izin verecektir.
Böyle bir ana kartta 2X AGP kullanılırsa sisteme saniyede transfer
edebileceği 533-532.8=0.2 MB/sn ibi komik bir kapasite kalmaktadır. Bu
yüzden 2X AGP kartlar 100 MHz sistemfrekansına sahip ana kartlarla
birlikte kullanılabilir. Bu durumda sistemin desteklediği veri akış
kapasitesinden geriye 763-532=231 MB kalmaktadır. 4X AGP veri yolunu
kullanan kartlar ise daha piyasaya çıkmamış olan ama çıkacağı
söylentisinin dolaştığı 133 MHZ sistem frekansına sahip ana kartlarca
desteklenecektir. Bu kartların saniyedeki veri aktarım hızı 1 GB (GigaBayt)’nin
üzerinde olacağı düşünülüyor ki böyle de olmak zorunda. Aksi halde 1
GB üzerinde bir veri aktarımını destekleyen bir ana kartta çalışması
muhtemel 4X AGP kartından fayda beklememeliyiz.
Sistem Yolları
PCI
ISA
MCA (MicroChannel)
EISA
VME
NuBus
FutureBus+
VESA
AGP
PCI Slotları: PCI (Peripheral Component Interconnect)
slotları 64 bit veriyolunu destekler ve 33 MHZ hızında çalışırlar.
Ses kartı, Modem, TV Kartı vs. gibi içten bağlanmalı olan (Internal)
aygıtlar bu slotlardan sisteme bağlanırlar. 1992’de Intel tarafından
486’da kullanıldı.
Hızı 33 Mhz’dir.
Veri yolu 64 bittir.
İşlemci tipinden bağımsızdır.
ISA, EISA ve MCA yolları ile uyumludur
Hem 5 V hem de 3.3 V çalışan kartları destekler. Hızlı modda (burst
mode) veri aktarımı yapar
Normal modda veri okuma ve yazma 2 saat çevrimi sürer, hızlı modda ise
2-1-1-1 şeklinde ilkinde adres sağlanır diğerlerinde veri aktarılır
PCI 33 Mhz maksimum hızda çalıştığında saat hızı 30 ns’dir. 32 bit
veri yolunda, 32 bit (4 byte) veri aktarımı 2 saat çevrimi ile 60 ns
gerektirir. Buradan band genişliği
(1/60ns) * 4byte = 66.6 Megabyte/saniye olur PCI (Peripheral Component
Interconnect) Hızlı modda adres için ilk çevrimin ihmal edilmesiyle 32
bit (4 byte) veri aktarımı 1 saat çevrimi ile 30 ns gerektirir.
Buradan band genişliği (1/30ns) * 4byte = 133 Megabyte/saniye olur (Peripheral
Component Interconnect) 1993'te Intel tarafından geliştirilen bu
veriyolu 64 bit'liktir ama uyumluluk problemlen nedeniyle uygulamada
genelde 32 bit'lik bir veri yolu olarak kullanılır. 33 veya 66 MHz
saat hızlarında çalışır. 32 bit ve 33 MHz PCI veriyolunun kapasitesi
133 MB/sn'dir. Anakartınızda PCI yuvaları ISA yuvalarının hemen
yanında bulunur; beyaz renkte ve ISA'dan biraz daha kısadır. PCI
veriyolu Tak Çalışır desteklidir.
ISA Slotları: ISA (Industry Standart Architecture)
eski bir slottur ve 8-16 bit veriyoluna sahiptir. Yeni çıkan
aygıtların hepsi PCI Slot olması dolayısıyla bu slotlardan her
anakartta en fazla bir tane vardır veya hiç yoktur. 1981’de IBM PC’de
kullanılmıştır, bir standardı tanımlar Veri yolu önceleri 8 bit, daha
sonra 16 bit’e çıkarıldı. Adres yolu 24 bit.
Hızı 8.33 Mhz’dir. Bu nedenle 386/486/Pentium işlemcilerde 32-bit
veri, adres yolunu desteklemez Tak ve çalıştır özelliği yoktur.
MCA (Micro Channel Architecture)
1987’de IBM tarafından geliştirilmiştir. Veri ve adres yolu 32 bit
Hızı 10 Mhz’dir.
ISA ile uyumsuzdu bu nedenle pek tutulmadı.
EISA (Extended ISA)
ISA ile uyumludur.
Veri ve adres yolu 32 bit
Hızı 8.33 Mhz’dir. Genellikle disk denetleyicisi veya grafik kartında
kullanıldı. Hızının az olması nedeniyle uzun ömürlü olmadı.
VME (Versa Module Eurocard)
Veri yolu 16 bit ve adres yolu 24 bit olarak VERSA adıyla başladı
daha sonra yenilenerek VME adını aldı.
VME’nin veri ve adres yolu 32 bittir.
VME64, 64 bitlik kartları destekler
NuBus
LISP, Apple Mac II’de kullanıldı.
Veri ve adres yolu 32 bittir. Hızı 10 Mhz’dir. Kesmeler desteklenmez
FutureBus+
1986’da bir iş istasyonunda kullanıldı.
Veri yolu 256 ve adres yolu 64 bittir.
Yolar arası Köprü (Bridge) mekanizmaları ile hızlı veri aktarımı
yapar.
VESA (Video Electronics Standards Association)
486’larda video uygulamaları için kullanıldı.
Hızı 33 Mhz’dir.
Veri yolu 32 bittir.
PCI çıktıktan sonra kullanılmadı.
AGP Slotları: AGP (Accelerated Graphics Port)
slotları 3D hızlandırıcılı ekran kartları için özel olarak
geliştirilmiş bir slottur. 64 Bit veriyoluna sahiptirler ve 2x, 4x ve
8x olmak üzere üç tipe ayrılırlar. Örneğin; 2x AGP slotları 33 MHZ
hızında iken 4x Agp slotları 66 MHZ hızındadır. Sadece ekran kartları
için çıkarılmış bir veriyoludur. Grafik ağırlıklı uygulamalar
geliştikçe (örneğin 3 boyutlu grafikler, tam ekran video) işlemci ile
PC'nin grafik bileşenleri arasında daha geniş bir bant genişliğine
ihtiyaç doğmuştur. Bunun sonucunda grafik kartlarında ISA'dan bir ara
veriyolu standardı olan VESA'ya, oradan da PCI'a geçilmiştir; ama bu
da yeterli görülmeyince, grafik kartının işlemciye doğrudan ulaşmasını
sağlayacak, ona özel bir veriyolu olan AGP 1997 sonunda
geliştirilmiştir. AGP kanalı 32 bit genişliğindedir ve 66 MHz hızında
çalışır. Yani toplam bant genişliği 266 MB/sn'dir. Ayrıca özel bir
sinyalleşme metoduyla aynı saat hızında iki katı veya 4 katı daha
hızlı veri akışının sağlanabildiği 2xAGP ve 4xAGP modları vardır.
2xAGP'de veri akış hızı 533 MB/sn olmaktadır. Ancak sistem veriyolu
hızı 66 MHz ise, 2xAGP tüm bant genişliğini kaplayıp diğer aygıtlara
yer bırakmayacağı için 66 MHz'lik anakartlarda 1xAGP kullanılır. 100
MHz anakartlarda bant genişliği 763 MB/sn'ye çıktığından 2xAGP ile
uyumludur.
CPU Slotu:
İşlemciyi sisteme takmaya yarar. İki tür CPU slotu vardır.
Birinicisi Slot (Eski Pentium işlemciler için. İkincisi ise Soket (Celeron
ve Pentium 4 işlemciler için).
RAM Slotları:
Sisteme bellek takmak için gerekli olan slottur. IDE Slotları:
Genellikle her anakart üzerinde iki tanedir. Birincisine (Primary)
Sabitdisk takılır, ikincisine (Secondary) ise CD-ROM , DVD-ROM sürücü
v.s. takılır.
RAID
denilen sistemlerde ikiden fazla olabilir. ICH2'nin IDE
kontrolcüsünün bağımsız çalışabilen iki bağımsız birincil veriyolu ve
IDE arabirimi vardır.Aşağıdaki tablo IDE arabirimlerini ve hangi
modları desteklediğini gösterir.
desteklenmesine ATA-66 ve ATA-100 hızlı zamanlayıcılardır ve
yansımaları, sesi ve indüktif birleşmeyi azaltmak için özel Ultra ATA
kablo gerektirir. IDE arabirimleri ATA aygıtları içn tüm transfer
modlarını destekler ve ATAPI (CDROM sürücüleri gibi) aygıtları
destekler. BIOS mantıklı blok adreslemesi (Logical
Block Adressing - LBA) ve artırılmış silindir ana sektörü (ECHS=Extended
Cylinder Head Sector) çeviri modlarını sağlar. IDE arabirimleri
sayesinde Laser Servo (LS- 120) disket teknolijisi desteklenir.LS-120
sürücüsü, BIOS paket programını açılış(Boot) olarak düzenler.
IDE, anakart ile bilgisayar veri depolama aygıtları arasında
kullanılan veri yoludur. IDE arabirimi, 16-bit veri yoluna sahiptir
fakat günümzdeki anakartlar IDE geliştirilmiş versiyonu olan EIDE
arabirimini kullanır.
SCSI (Small Computer Sytems Interface: Küçük Bilgisayar Sistemi
Arabirimi)
SCSI; HDD ,CD-ROM , Scanner, Printer gibi aygıtları eski ve şu anki
diğer paralel arabirim standartlarından daha uyumlu ve gelişmiş bir
şekilde kontrol eden ANSI standardıdır. En son SCSI standardı ise
trnasfer hızını saniyede 160MB'a çıkaran Ultra-3'dür Bu standart,
genelde karışıklı olmasın diye Ultra160/m olarak adlandırılır.
Ultra160/m standartlarını destekleyen diskler daha fazla transfer hızı
imkanı sunuyor. Ayrıca Ultra160/m verilerin güvenliği içi CRC (
Cyclical Redudancy Checking )hata denetleme sistemini destekliyor.
ATA (Advanced Tecnology Attachment)
Kişisel bilgisayarların hard diskleri için kullanılan bir bağlantı
standardıdır. IDE teriminin ANSI standartlarına göre resmi ismidir.
Farklı versiyonlar farklı saat hızlarına karşılık gelir:
ATA/33/66/100/133. Örneğin ATA/33 standardı, saniyede maksimum 33 MB
veri aktarımına olanak tanır. ATA/133 ise 133 MB/sn. Bunlar teorik
değerlerdir. Günümüzde, ATA/133 standardındaki bir IDE disk, ATA/133
standardını destekleyen bir IDE portunda pratik olarak 133 MB/sn'lik
veri aktarım hızını yakalayamaz.
Ultra ATA
Ultra ATA saatin her saykılında ikiden fazla veri transfer ederek
yolu hard diske kadar genişletir. Net etki, maksimum patlama veri
transferi oranı disk sürücüsünden, 16.6 MB/s'den 100 MB/s'ye kadar
artırmasıdır. Hard disk sürücüsü üreticileri PC platformunun geri
kalanlarıyla bu oranı pazarlamak için daha yüksek performanslı ürünler
sağlamışlardır (daha hızlı işlemcilerin, hafızanın ve grafiklerin
gereksinimleri için daha hızlı hard diskler). Ultra ATA Protokol,
Intel 850 çipsetli sistemlerin özellikle ardışık işlemler sırasında
veriyi daha hızlı almasını sağlar. Intel 850 çipsetli sistemlerin yeni
kullanıcıları, Ultra ATA tarafından sağlanan geliştirilmiş transfer
hızının sonucu olarak sistemlerini ve uygulamalarını daha az zamanda
açacaklar. Şimdiki geliştirilmiş disk sürücü teknolojisi eski disk
sürücü protokolünün sınırlarını (16.6 MB/s) en iyi biçimde kullanır.
Daha yüksek performans gelişmeleri sürücü üreticileri daha hızlı veri
akımı üreten ürünler çıkardığında ortaya çıkacaktır. Intel ICH2; Ultra
ATA/33, Ultra ATA/66 ve Ultra ATA/100 protokol transfer oranlarını
destekler. Ultra ATA/66 ve Ultra ATA/100, Ultra ATA/33 düzeniyle
benzerdir ve uyuşabilir eleman sürücüsü olarak tasarlanmıştır. Ultra
ATA/66 mantığı 66MHz'de zamanlanmıştır ve her iki zaman diliminde
16-bit'lik veri taşıyabilir (Maksimum olarak 66 Mbayt/s transfer eder)
ve Ultra ATA/100 protokolü 100 MHz'de zamanlanmıştır ve her iki zaman
diliminde 16-bit'lik veri taşıyabilir (maksimum olarak 100 Mbayt/s
transfer eder).
Serial ATA (Serial Advanced Technology Attachment veya SATA)
Hard diskleri bilgisayar sistemlerine bağlanabilmesini sağlayan
yeni bir standarttır. İsminden de anlaşılacağı üzere, seri bağlantı
teknolojisini kullanır. Günümüzdeki IDE diskler ise paralel bağlantı
teknolojisini kullanır.
IDE mi SCSI mi?
CPU, IDE/EIDE’ye bir istek gönderdiğinde CPU veriyi bekler, SCSI’de
ise CPU veri gelene kadar başka işlemleri yapabilir. İki veya daha
fazla disk varken; SCSI paralel, IDE/EIDE seri çalışır yani bu durumda
SCSI’li sistem diğerinden 2 kat hızlıdır. EIDE 4, SCSI 7 aygıtı
destekler. IDE 40 pin, SCSI 68 pin’dir.
IDE bir sisteme SCSI hard disk takarken denetleyici kartı takılır
fakat ana açılış diski IDE olur. SCSI Standartları
SATA/PATA mı?
Serial ATA (Serial Advanced Technology Attachment veya SATA), hard
diskleri bilgisayar sistemlerine bağlanabilmesini sağlayan yeni bir
standarttır. Seri bağlantı teknolojisini kullanır. Günümüzdeki IDE
diskler ise paralel bağlantı teknolojisini kullanır. SATA’nın, Paralel
ATA (PATA)’ya göre bazı üstünlükleri vardır: Daha az pin ve daha düşük
voltaj. SATA disklerde 7pin varken, PATA disklerde 40 pin vardır. Daha
ince bağlantı kablosu Daha gelişmiş hata bulma ve düzeltme olanakları.
İkincil disk takmak İkinci diskteki jumper ayarları yapılmalı, jumper
Slave konumuna getirilmelidir, birincil disk ise Master konumunda
kalmalıdır. Sistem çoğunlukla otomatik tanıyacaktır fakat tanıyamazsa
BIOS’dan disk tanıtılır.
Chipset(Yongalar)
Anakart üzerindeki tüm işlemleri ve veriyolu hızını bu çipler
ayarlar. Yongaseti (chip set) anakartın "beynini" oluşturan entegre
devrelerdir. Bunlara bilgisayarın trafik polisleri diyebiliriz:
işlemci, önbellek, sistem veri yolları, çevre birimleri, kısacası PC
içindeki her şey arasındaki veri akışını enetlerler. Veri akışı,
PC'nin pek çok parçasının işlemesi ve performansı açısından çok önemli
olduğundan, yongaseti de PC'nizin kalitesi, özellikleri ve hızı
üzerinde en önemli etkiye sahip birkaç bileşenden biridir. Eski
sistemlerde PC'nin farklı bileşen ve işlevlerini, çok sayısal yonga
denetlerdi. Yeni sistemlerde hem maliyeti düşürmek, hem tasarımı
basitleştirmek hem de daha iyi uyumluluk sağlamak için bu yongalar tek
bir yonga seti olarak düzenlendi. Günümüzde en yaygın yonga seti Intel
tarafından üretilmektedir. Intel kendi yongasetlerini, bunların
desteklediği veriyolu teknolo|ilerini de temsil edecek şekilde PCIset
ve AGPset olarak da adlandırmaktadır. Silicon Integrated Systems (SiS),
Acer Labs Inc. (ALi), VIA gibi üretici firmalann da geliştirdiği
popüler yonga setleri vardır.
Kuzey Köprüsü (North Bridge)
Anakart üzerinde bulunan, bellek ve AGP ve Güney Köprüsünü
işlemciye bağlayan yongadır.
Güney Köprüsü (South Bridge)
North Bridge(kuzey köprüsü) aracılığı ile işlemciye bağlanarak
paralel ,seri,usb,ps2 gibi düşük hızlı çıkış ve arabirimlerin
işlemciye bağlanmasını sağlayan çipin ismidir. Chipsetler anakartın
üerinde yer alan bir dizi gelişmiş işlem denetçileridir bu denetçiler
anakartın üzerindeki bilgi akış trafiğini denetler. İşlemcinin
verileri aldığı yolları takip eden ve işlemcinin bir anlamda efendisi
olan kısım anakart üzerindeki chipsettir.Bununla birlikte anakartın
üzerinde bulunan chipset, sistem hakkındaki hemen hemen herşeyi
tanımladığı için anakartın en önemli parçasıdır. Tüm data transferinin
merkezi olan chipset sistemi ve sistemin kapasitesini kontrol eden bir
dizi chipten oluşur. CPU'nun haricindeki en büyk chipler oldukları
için bulunmaları kolaydır. Chipsetler anakart üzerine entegre
edilmiştir bunun anlamı chipler anakart üzerine lehimlenmiş bir
haldedir ve yeni bir anakart alınmadığı sürece upgrade edilemezler.
Chipset'lerdeki gelişmeler işlemcilerdeki gelişmelere paralel olarak
ilerlemektedir. Yeni bir RAM ya da bus geliştirildiği zaman bunu
işlemciye aktaracak olan Chipsetler de geliştirilir. Pentium
işlemciler için farklı chipset üreticileri mevcuttur. Bunlar Intel,
SIS, Opti, Via ve ALi'dir. Bu chipsetler kullanılabilecek işlemci ve
anakartın performansını belirler. Günümüzde kullanılan LX, BX, EX, ZX,
i810, i820, i815 ve Super Soket 7 tipi anakartların chipsetleri farklı
hızdaki işlemcilere destek verirler. LX tipi anakartlar 66 MHz veri
yolunu destekler. BX tipi anakartlar ise 100 MHz ve üzeri veriyolunu
destekler ve bu amaçla üretilen Pentium II ve Pentium III işlemcileri
çalıştırırlar. Chipsetlerin hükmettiği bazı birimler aşağıda
belirtilmiştir.
Hafıza kontrolcüleri
Gerçek zamanlı saat
Klavye ve mouse kontrolcüsü
İkincil cache kontrolcüsü
DMA kontrolcüsü
PCI köprüsü
EIDE kontrolcüsü
Tüm bilgi chipsetin üzerinden geçmek zorundadır. Diğer tüm parçaları n
CPU ile haberleşmesi chipset sayesinde olur. Chipset tüm bu bilgilere
hükmetmek için DMA kontrolcüsü ile Bus kontrolcüsünü kullanır. Madem
ki chipsetler bu kadar önemli ve diğer parçalarla nasıl iletişim
kuracaklarını bilmeleri gerekli o zaman chipsetlerin sistemin
konfigürasyonuna ve işlemcisine göre dizayn edilmesi gerekir. BIOS ve
hafıza ile birlikte çalışan chipset tüm bu çalışmanın merkezi olduğu
için BIOS ve hafıza üreticilerinin yaptığı yeniliklere ayak
uydurmalıdır.
Chipsetler anakartın üzerini kalabalıklaştıracak birçok chipin yerine
geçer şu an üretilen chipsetlerin yapımı eskiye nazaran daha fazla
zaman almaktadır. Chipsetlerle ilgili bazı terimler şunlardır;
SMP - Symetric Multi-Processing(Simetrik Çoklu İşlem):
SMP Sisteme birden
fazla işlemci bağlanmasını ve bunların beraber çalışmasını destekleyen
bir metoddur.
FDD Portu:
Disket sürücüler için özel olarak tasarlanmış bir porttur.
Jumperlar:
CPU veya veriyolu gibi özel ayarlar yapmaya olanak sağlayan
anahtarlardır.
BIOS(Basic Input Output System- Temel Giriş Çıkış Sistemi):
Bilgisayarın açılışta yaptığı tüm işlemlerin (örneğin RAM sayımını,
CPU Hızını ayarlamasını) yapılmasını sağlar. Belli bir hafızaları
vardır. Bilgisayar kapanınca gücünü sistem pilinden alır. PC'deki en
temel seviye yazılımdır; donanım ile (özellikle de işlemci ve yonga
setiyle) işletim sistemi arasında bir arayüz görevi görür. BIOS sistem
donanıma erişimi ve üzerinde uygulamalarınızı çalıştırdığınız ileri
düzey işletim sistemlerinin (Windows, Linux vs.) yaratılmasını sağlar.
BIOS aynı amanda PC'nin donanım ayarlarını kontrol eder; PC'nin
düğmesine bastığınızda boot etmesinden ve diğer sistem şlevlerinden
sorumludur. BlOS da bir yazılımdır dedik; bu yazılım anakart
üzerindeki BIOS yongası üzerinde tutulur. Eskiden BIOS bir ROM (Read
Only Memory) idi. Yani sadece okunabiliyordu, üzerine yazılamıyordu.
Daha sonra eklenen yeni donanımlara göre BlOS'ta güncelleme
yapılmasının gerekmesi üzerine Flash BIOS adı verilen
yazılabilir/güncellenebilir BIOS yongaları kullanılmaya başladı.
Böylece kullanıcılar daha güncel bir BIOS sürümünü anakart
üreticisinin Web sitesinden indirerek yükleyebilirler
Flash BIOS – EEPROM
Tak ve çalıştır (Plug and Play - Pnp) BIOS
Gölgeli (shadowed) BIOS : BIOS’un DRAM’a kopyalanarak daha hızl ı
çalışmasıdır
CMOS:
Bilgisayarın seri numarasını, şifrelerini vs. hafızasında tutan
birimdir. Bu birim de gücünü sistem pilinden alır. CMOS üzerinde bir
tuş bulunu ve bu tuşa basıldığında bahsedilen bilgiler, özel ayarlar
gibi her şey silinir. Bir bilgisayarın konfigürasyon bilgilerini tutar
ve bu bilgileri BIOS’a iletir. Gerçek-zaman saati olarak çalışır.
BIOS (Basic Input Output System)
Sistem donanımını test eder (Post-Power On Self Test) İşletim
sistemini yükler Temel G/Ç birimleri (klavye, fare,seri ve paralel
porta’lar) sistem sürücü programlarını içerir.
Sistem Pili:
Bilgisayarın saatinin, şifrelerinin vs. hafızada kalmasını sağlayan
normal bir saat pilidir. En az her 3-4 yılda bir değiştirilmesi
gerekir. <
OnBoard Ses Kartı:
Bu tür bir ses çipi sayesinde, sistemden ses almak için bir ses
kartına gerek yoktur. Fakat her anakart üzerinde bulunmaz (Opsiyoneldir).
Güç Konnektörü:
Anakartın elektrik beslemesini sağlayan giriştir.
PS/2 Portu
Her anakart üzerinde iki tanedir bu portlar sayesinde sisteme bir
klavye ve fare bağlanır.
USB Portları:
Bu portlara çevre birimleri denen yazıcı, tarayıcı, MP3 Player gibi
aygıtlar bağlanır.USB’ye bağlı olan cihaz otomatik tanınır, ayarları
yapılır ve sistem desteği sağlanır. Yeni cihazların bağlanmasını
sağlar.
12 M BPS (Megabit/sn) hızındadır.
Veri giriş çıkış portudur.
Tek bir USB’ye bir çok cihaz (zincirleme olarak 126)
bağlanabilmektedir.
Veri Aktarım Genişliği
USB 1.1
Yüksek hız :12 Mbit /sn
Düşük hız : 1.5 Mbit/sn
USB 2.0
Yüksek hız : 480 Mbit/sn
Düşük hız : 12 Mbit/sn
USB Veri Yolu
USB (Universal Serial Bus = Evrensel Seri Veri Yolu) 1995’te ortaya
çıkmıştır. USB bağlantı standardı sayesinde farklı tipte konnektörlere,
DMA kanal değişikliklerine gerek duyulmayacak, IRQ çakışmaları ortaya
çıkmayacak, jumperlara gerek olmayacak; bir tek PC’ye 127 adede kadar
cihaz bağlanabilecektir. USB, bilinen birçok PC konnektörünün (Centronics
paralel, RS-232 seri, Mini-DIN ve Sub-D (Oyun portları, printer
portları, klayve ve mouse konnektörleri, modem ve birçok network
adaptörü) vb.) yerini alacaktır. Sonuç olarak USB, ana güç, yüksek
hızlı video ve çok yüksek hızlı networkler dışında birçok harici
bağlantının yerini alacaktır.
USB veriyolunu kullanan cihazlar direk olarak PC'lere
bağlanabilecekleri gibi, USB hubları aracılığı ile de bağlantı
kurabilirler. USB, star (yıldız) topolojiyi kullanır (Şekil 1). Bu
topolojide cihazlar bağlandıkları bilgisayardan veya USB hublarından
en fazla 5 m. uzaklıkta olabilir. USB, İki adet veri transfer hızını
desteklemektedir: 1,5 Mbps ve 12 Mbps; bu band genişlikleri PC kamera,
monitör, modem, printer, scanner, mouse, joystick, klavye, ses
kartları ve ses sistemleri, telefon, network cihazları ve daha birçok
cihazın çalışabilmesi için yeterlidir . USB, senkron (eş zamanlı) ve
asenkron veri transferini esteklemektedir. Bütün USB cihazlar tek tip
konnektör kullanmaktadır
USB, aralarında Intel, Microsoft, Compaq, IBM gibi firmaların da
bulunduğu 400 ‘ün üzerinde kuruluş tarafından desteklenmektedir. Son
zamanlarda üretilen hemen bütün sistemlerde ve anakartlarda USB
desteği bulunmaktadır.
USB’nin Getirdiği Avantajlar:
Tek bir PC’ye 127 adede kadar cihaz bağlayabilme Hiçbir sürücüye,
IRQ ayarlarına, DMA kanallarına ve I/O adreslerine, genişleme
yuvalarına gerek duymadan kolay kurulum Çevresel cihazlar için PC’yi
kapatıp açmadan Tak ve Çalıştır fonksiyonelliği Bütün cihazlar için
tek tip konnektör PC’yi kapatmadan cihaz ekleme ve kaldırma özelliği
USB en hızlı büyüyen üç alanda çok önemli rol oynuyor: dijital
görüntüleme, PC uzakiletişimi (PC telephony), ve çokluortam oyunları.
USB'nin varlığı, bu alanlarda PC'lerin ve yan donanımların güvenilir
olarak bir arada çalışmaları anlamına geliyor. USB,
giriş aygıtları için yenilikler kapsını açıyor. Örnek olarak yeni
nesil "force-feedback" dijital joystickleri gösterebiliriz. Tabi
yazıcılardan tarayıcılara, yüksek hızda iletişime (Ethernet, DSL, ISDN
veya uydu iletişimi) gibi bütün yan donanımlar için de yepyeni
imkanlar sunuyor.
USB verileri saniyede 12 megabit hızında iletir, bu da "orta-yavaş
hızlı yan donanımlar" için yeterlidir. Bu geniş kategoriye telefonlar,
dijital kameralar, modemler, klavyeler, fareler, dijital joystickler,
bazı CD-ROM sürücüler, tape ve floppy sürücüler, dijital tarayıcılar,
yazıcılar dahildir. USB veri aktarım hızı, birçok yeni nesil yan
donanımın (MPEG-2 video tabanlı ürünler, veri eldivenleri, WACOM'un
grafik tabletleri gibi) ihtiyacını da karşılıyor. Bilgisayar-uzak
iletişim birleşimi (PC telephony) PC'ler için büyümesi beklenen bir
alan ve USB de ISDN ve dijital PBX'ler için bir arayüz oluşturabilir.
USB'nin bir gecede alışılan PC portlarının yerine geçmeyeceği belli
ama düşük-orta bant genişliğindeki yan donanımlar için hızla tercih
edilmeye başlanmasıbeklenmekte.
USB aygıtlarının en yüksek işaret hızı 12 Mb/s'dır, en düşük hızlı
aygıtları da 1.5 Mb/s altkanal (subchannel) kullanırlar. Aşağıda
değişik bağlantı türlerinin en yüksek veri iletim hızları
PC'lerde genelde en hızlı bağlantı türü sabit diskler ve CD-ROM'lar
için kullanılan UltraIDE'dir. Bu, yan donanımın ne olduğuna ve nasıl
yapıldığına bağlıdır. Örnek olarak bir USB klavye normal bir PS/2
klavyeden daha hızlı yazmanızı sağlamaz çünkü yazma hızınızı klavyenin
bilgisayara olan bağlantı hızı değil parmaklarınızın tuşlara dokunma
hızı belirler. Benzer olarak, USB yazıcılar ve tarayıcılar normal
bağlantıya göre daha hızlı çalışabilirler ama ancak yazıcı kafası ya
da tarama motoru USB'nin daha yüksek veri aktarım hızına ayak
uydurabilirse, ki de bu da olmayabilir. Öte yandan, USB daha önceki
bağlantı türleriyle pratik olarak bağlanamayan aygıtların
bağlanabilmesini sağlar (video kamera, ADSL, uydu modemleri gibi)
Seri Portlar:
Bu portlar seri port olarak da adlandırılır. Modemler, dijital
kameralar vs. bu portlardan sisteme bağlanır. Eskiden fare ve klavyer
de bu portlardan bağlanırdı. Intel 850 çipsetli anakartlarda arka
panelde iki adet seri port konnektörü vardır. Seri portun NS16C550
uyumlu UART'sı, BIOS desteğiyle 115.2 KBits/s hıza kadar veri
transferi sağlar. Seri portlar; COM1 (3F8h), COM2 (2F8h), COM3 (3E8h)
ve COM4 (2E8h) gibi adreslendirilerek örevlendirilmişlerdir. USB
Portlarının yaygınlaşması ile bu portlar yaygınlığını yitirmektedir.
25-pinlik paralel port konnektörü arka panelde seri port çıkışları
olan COM1 ve COM2 portları konnektörlerinin üstünde yer alır. BIOS
paket programında, paralel port aşağıdaki modlara ayarlanır.
Sadece Çıkış (PC-AT uyumlu mod)
Tek yönlü (PS/2 uyumlu mod)
EPP
ECP
Paralel port – LPT1, LPT2
8 bit veri aktarımı ve 25 uçlu konnektör ile erişilir
Saniyede yaklaşık 100 Kbyte’a kadar veri aktarabilir
PC ve yazıcı arasında el sıkışma (handshake) protokolü kullanılır
Şu andaki paralel portal 3 modludur;
1987- Standart (Çift yönlü- yazıcıdan PC’ye veri aktarımının olması)
1991- EPP (Enhanced Parallel Port – Standart modun hızını 10 kat
arttırdı)
1992 – ECP (Enhanced Capabilities Port- DMA kanalı içeren performans
artırımını sağlayan moddur. )
FireWire/IEEE 1394
Seri, paralel, IDE, SCSI, RAID kısaca bilgisayarda cihazları
bağlamak için kullandığımız tüm portlar için ortak olarak
kullanılabilecek bir bağlantı noktası olarak geliştirilen bir yapıdır.
6 kablolu bağlantı noktalarından oluşmuştur ve bu 6 kablonun 4 tanesi
data için, 2 tanesi de elektrik için tasarlanmıştır. USB gibi
zincirleme bir fiziki topolojiye dayalıdır. Ancak USB’nin desteklediği
120 cihaz yerine artarda 63 cihazı desteklemektedir.
FireWire bütün portların yerini almak için tasarlandığından 100Mbps,
200Mbps, 400 Mbps hızlarında tasarlanmaktadır. Tasarımcılar bu yüksek
hıza PCI üzerinden ulaşmayı düşünmektedir. Ayrıca zincir üzerinde yer
alacak cihazlara ID verme gibi işlemlerin otomatik olarak
yapılandırması ve siste elektriğinin kesilmeden cihazların takılıp
çıkarılabilmesi de artı bir avantaj getirmektedir
PCMCIA
PCMCIA kart özellikle laptop ve notebook bilgisayarlar için
geliştirilen adaptörleri kredi kartı boyutunda olan bir bus yapısıdır.
16 bit olarak çalışır ve tek bir IRQ kullanır. 3 tipi vardır. Tipler
kalınlıklarına göre: Type1 3.5 mm, Type2 5mm, Type3 10.5 mm’dir.
PCMCIA’ın bir yeni sürümü denilebilecek PC CARD diye adlandırılır ve
33 MHZ’de 32 bit çalışır. PCMCIA 5 volt kulanırken PC CARD 3.3 volt
kullanmaktadır.
Type1 modem ve ethernet kartı olarak kullanılır.
Type2 RAM olarak kullanılır.
Type3 HDD olarak kullanılır.
Bilgisayar açıkken kartlar takılıp çıkarılabilir, hemen aktif hale
gelirler.
• Soket servis adı verilen özel bir yazılım ara yüzü ile Intel
mimarisini üstün bir düzeyde destekler.
• Card Identification Structure (CIS) sayesinde diğer aygıtlar kartı
daha hızlı ve iyi bir şekilde algılar böylece kullanıcıya da çok yük
düşmez.
Tümleşik LED'li RJ-45 LAN Konnektör
İki LED, RJ-45 LAN Konnektörünün içine yerleştirilmiştir. Tablo
2.3'de anakarta güç verildiğinde ve LAN alt sistemi çalışırken LED
durumlarını gösterir.
Tablo LAN konnektör LED durumları
CNR (Opsiyonel)
CNR konnektör, Intel 850 çipsetin ses, modem, USB ve LAN
arabirimlerini destekleyen arabirime bağlar. Şekil 2.9'da yükselteci
arabirimi ve ICH2 arasındaki sinyal arabirimini göstermektedir. Eğer
USB 2.0 seçeneği desteklenirse USB veriyolu, NEC USB 2.0
kontrolcüsünden
gönderilir.
CNR aşağıdaki arabirimleri destekler.
AC'97 arabirimi; CNR kartındaki ses veya modem fonksiyonlarını
destekler. Intel 850
çipsetli anakartlar CNR kartını kullanan 6 kanallı sesleri destekler.
LAN arabirimi;PLC'li aygıtlarla kullanım için 8-pin arabirim
barındırır.
SMBus arabirimi; CNR kartları için tak ve çalıştır fonksiyonlarını
sağlar.
USB arabirimi; CNR kartı için USB arabirimi sağlar.
CNR konnektör; güç yönetimi ve CNR kartın çalışması için gereken güç
sinyallerini bulundurur.
Intel 850 çipsetli anakartlara çoklu kanal ses yükseltmesini
desteklemeyen ses kodlayıcılı CNR kart takılırsa, Intel 850 çipsetli
anakartları tümleşik ses kodlayıcıları kapalı olur. Bu sadece hem
onbord ses alt sistemi hem de CNR'i olan Intel 850 çipsetli
anakartlara uygulanır.
APM
APM bilgisayarda enerji tasarrufu için standby modunu mümkün kılar.
Standby modu aşağıda ki yollarla başlatılır; BIOS paket programını
kullanarak periyodik zaman duraklatma (time-out) özelliği kullanır.
Windows 98'deki standby menü seçeneklerine benzer özellikleri
kullanır. Standby modunda, hard diskin spin sayılarını düşürerek ve
VESA+ DPMS uyumlu monitörleri denetleyerek Intel 850 çipsetli
anakartlarda güç harcamasını azaltır. Güç yönetim modu BIOS paket
programından aktif veya deaktif olarak ayarlanabilir. Standby
modundayken sistem gelen fakslar ve ağ mesajlarını gibi dış
interruplara ve servis isteklerine cevap verme yeteneğine sahiptir.
Her tuş ve fare hareket sistemi standby durumundan çıkarır ve hemen
hemen monitöre gücü yeniden sağlar. BIOS fabrika ayarlarına
getirildiğinde APM aktif (enable) konumdadır, ama sistem güç yönetimi
özelliklerinin çalışması için APM sürücüsünü desteklemelidir.
Örneğin;Windows, APM'in BIOS'da aktif edildiğini bularak güç yönetim
özelliklerini destekler.
ACPI
ACPI, bilgisayarın güç yönetimi ve tak ve çalıştır fonksiyonları
üzerinden işletim sistemine direk kontrol sağlar. Intel 850 çipsetli
anakartlarda ACPI'nini kullanımı, tam ACPI desteği sağlayan işletim
sistemine ihtiyaç duyar.
ACPI aşağıdaki özellikleri içerir; Tak ve çalıştır (veriyolu aygıt
listesinde) ve APM desteği (normalde BIOS'da bulunur) Bireysel
aygıtların anakarta eklenmesi (bazı anakartlara eklemeler ACPI-Aware
sürücüsüne ihtiyaç duyar), video görüntülemesi ve hard disk
sürücülerinin güç yönetim kontrolünü sağlar. İşletim sisteminin
bilgisayarı kapatmasını sağlayan soft-off özelliği için aktif(enable)
seçeneğine sahiptir. Çoklu uyandırma işlemleri için destek sağlar.
BOOT İşlemi
İşletim sisteminin RAM’e yüklenmesidir. DOS yüklü bir sistemdeki
BOOT işlemi:
ÖNBELLEK
Bugün PC'lerde kullanılan tüm donanımlar 15 yıl öncesine göre çok
daha hızlı. Ama her bir donanım bileşeninin hızı eşit ölçüde artmadı.
Örneğin işlemcilerdeki performans gelişimi, sabit disktekilerden kat
kat daha fazladır. Hani bir PC'nin gücü en zayıf halkası kadardır
derler ya, işlemci ve bellek çok hızlı olsa da yavaş kalan bir sabit
disk ile bu performans artışını tam anlamı ile yaşamanız mümkün
değildir. İşlemci boş boş oturup kendisine bilgi gelmesini bekler.
Tabii bunu önlemek için bazı ara çözümler geliştirildi. Örneğin yakın
zamanda kullanılan bilgileri sabit diskten önbellek (cache) adı
verilen bir birime aktarılması, işlemcinin ihtiyaç duyduğunda sık
kullanılan bilgileri bu önbellek alanından alması.İşte önbelleklemenin
esası budur. Bir PC'de çeşitli bellek kademeleri vardır: birincil
önbellek (L1 cache); ikincil önbellek (L2 cache); sistem belleği (RAM)
ve sabit disk veya CD-ROM. Diyelim ki işlemci bir bilgiye ihtiyaç
duyuyor. Önce gider, en hızlı bellek türü olan L1 önbelleğe bakar.
Bilgi orada varsa gecikme olmaksızın bu bilgileri alır ve işler. L1
önbellekte yoksa L2'ye bakar ve buradaysa nispeten küçük bir gecikme
ile bilgileri alır. Orada da yoksa önbelleğe göre daha yavaş kalan
sistem belleğine, yine yoksa en yavaşları olan sabit diske veya CD-ROM
vb. bilginin geldiği cihazlara bakar.L1 önbellek en hızlısıdır ve
günümüz PC'lerinde doğrudan işlemci üzerindeyer alır. Bu önbellek
genelde küçüktür (genelde 64K'ya kadar; Pentium III, Pentium II ve
Celeron işlemcilerde 32K; AMD K6-2 ve K6-3 işlemcilerde 64K). L2
önbellek biraz daha yavaş ama biraz daha büyük olabilir. Pentium II ve
III'lerde boyutu 512K'dır ve işlemci ile işlemci hızının yarı hızında
haberleşir. İlk Celeron'larda yoktur; günümüz Celeron'larında boyutu
128K'dır ve işlemciyle aynı hızda haberleşir. AMD K6-2'lerde işlemci
üzerinde değil, anakart üzerindeki bir yuvada 2GB'a kadar L2 önbellek
bulunabilir ve veriyolu hızında (66 veya 100 MHz) haberleşir. AMD
K6-3'de 256K önbellek bulunur ve işlemci ile aynı hızda haberleşir.
AMD K6-3 L1 ve L2 önbelleği üzerinde bulundurduğu, aynı zamanda
kullanıldıkları anakartlarda da sistem veriyolu hızında çalışan bir
önbellek daha bulunduğu için 3. seviye (L3) önbelleği literatüre
sokmuştur.
IRQ (KESME)
(Inrerrupt Request) Bir süre PC kullanan herkes şu ünlü "IRQ
çakışması" tabirini duyar. Peki nedir bu IRQ? Türkçesi "kesme"; yani
işlemci bir işle meşgulken, bilgisayarın bir yerinden başka bir
donanımdan işlemciye şöyle bir emir geliyor: "Benimle de ilgilen!"
Yani işlemcinin işini böler. Tabii işlemci aynı anda çok sayıda işi
birden yapabilir: Klavye ve fare kullanırken bir yandan ekrana
gönderilen verileri işler, sabit diskten okuma yapar, modemin
indirdiği dosyalara bakar vs. Ama işlemciye işini görmesi için ihtiyaç
duyan bir aygıtın ona sinyal gönderebilmesi için özel bir hatta
ihtiyacı vardır. İşte buna IRQ hattı adı verilir. PC'mizde 0'dan 15'e
kadar numaralanan 16 IRQ hattı vardır. Bunlar şu aygıtlar için
kullanılabilir ("default", yani pik aygıtın yanı sıra bu IRQ'yu
kullanabilecek diğer aygıtlar parantez içinde verilmiştir)
IRQ 0: Sistem saati.
IRQ 1: Klavye
IRQ 2: Programlanabilir IRQ (Modemler, COM3 ve COM 4 portları)
IRQ 3: COM 2 portu (modemler, COM 4, ses ve ağ kartlan, teyp yedekleme
birimlerini hızlandıran kartlar)
IRO 4: COM 1 portu (modemler, COM 4, ses ve ağ kartlan, teyp yedekleme
birirnlerini hızlandıran kartlar)
IRQ 5: Ses kartı (LPT2, LPT3 - yani ikinci ve üçüncü paralel portlar -
COM 3, COM 4, modemler, ağ kartlan, MPEG kartları, teyp yedekleme
birimlerini hızlandıran kartlar)
IRQ 7: LPT1, yani ilk paralel port (LPT2, COM 3, COM 4, modemler, ağ
kartları, ses kartlan, teyp yedekleme birimlerini hızlandıran kartları
IRQ 8: Gerçek zamanlı saat.
IRQ 9: (Ağ kartları, ses kartları,SCSI kartları, PCI aygıtlar, yeniden
yönlendirilen
IRQ2 aygıfları)
IRQ 10: (Ağ kartları, ses kartları, SCSI kartları, PCI aygıtlar,
ikinci ve dördüncü IDE kanalları)
IRQ 11: (Görüntü kartları, ağ kartları, ses kartları, SCSI kartları,
PCI aygıtlar, üçüncü ve dördüncü IDE kanalları)
IRQ 12: PS/2 fare (Görüntü kartları, ağ kartları, ses kartları, SCSI
kartları, PCI aygıtlar, üçüncü IDE kanalı)
IRQ 13: FPU, yani matematik işlemci.
IRQ 14: Birinci IDE kanalı (SCSI kartlar)
IRQ 15: İkinci IDE kanalı (Ağ ve SCSI kartlar)
Normalde bir IRQ'yu bir aygıtın kullanması gerekir; aksi halde işlemci
şaşırır, yanlış aygıta yanlış zamanda cevap verebilir. işte buna IRQ
çakışması denir. Bazen Windows Aygıt Yöneticisi bölümünden donanım
aygıtlarının kaynak değerlerini değiştirerek, bazen kartın yerini
değiştirerek bu sorun çözülebilir (tüm genişleme yuvaları doluysa
bazen de çözülemeyebilir). Aslında PCI Steering adı verilen bir yolla
bir IRQ'nun iki PCI aygıt tarafından kullanılması mümkündür. Ama bunun
için aygıtın ve sürücülerinin bu işlemi desteklemesi gerekir. Bu
konunun detaylarına da Windows ile ilgili bölümümüzde değineceğiz.
DMA Kanalları
Doğrudan bellek erişim (Direct Memory Access) kanalları sistem
içinde çoğu aygıtın doğrudan bellek ile veri alış verişi için
kullandığı yollardır. IRQ'lar kadar "ünlü" değillerdir, çünkü sayıları
daha azdırve daha az sayıda donanımda kullanılırlar. Bu yüzden de daha
az soruna yol açarlar. Bildiğiniz gibi işlemci PC'nin beynidir. Eski
PC'lerde işlemci neredeyse her şeyi üstlenirdi; tabii, tüm donanım
aygıtlarına veri göndermek ve onlardan veri almak işini de. Ancak bu
pek verimli olmazdı; işlemci veri transferi ile ilgilenmekten başka
işlemleri doğru dürüst yerine getiremezdi. DMA sayesinde bazı aygıtlar
kendi aralarında veri transferi yapıp bu yükü işlemcinin üzerinden
aldılar. DMA kanalları normalde yonga setinin bir bölümünü oluşturur.
Bir PC'de 8 DMA kanalı bulunur ve 0'dan 7'ye kadar numaralandırılır.
DMA'lar genelde ses kartları, disket sürücüler, teyp yedekleme
birimleri, yazıcı portu (LPT1), ağ ve SCSI kartları, ses özelliği olan
modemler tarafından kullanılırlar.
Anakart Yapısı
Aşağıda şekil.2.2'de anakartın yapısı ve gösterilmiş ve anakart
üzerindeki bileşenler alfabetik olarak sıralanmıştır. Bu bileşenlerin
neler olduğu bu numaraların karşılarında verilmiştir.
A AD1885 ses kodlayıcısı M IDE konnektörleri
B Intel 82562ET PLC aygıtı (opsiyonell) N Yardımcı güç konnektörü (opsiyonel)
C AGP konnektör (AGP Pro50 konnektör(opsiyonel))
O SMSC LPC47M142 I/O kontrolcüsü (SMSC LPC47M132 I/O kontrolcüsü (opsiyonel))
D Arka panel konnektörleri P Ön panel konnektörü
E +12 V güç konnektörü (ATX12V) Q Batarya
F Intel 82850 MCH (Kuzey Köprüsü) R Hoparlör
G mPGA478 işlemci soketi S Intel 82802AB 4 Mbit FWH
H Donanım monitörü T Intel 82801BA ICH2 (Güney Köprüsü)
I RAMBUS Bankası 0 (RIMM1 ve RIMM2) U NEC mPD720100 USB 2.0 ana
kontrolcüsü (opsiyonel)
J RAMBUS Bankası 1 (RIMM3 ve RIMM4) V PCI bus'a kartlar eklemek için
slotlar
K Güç konnektörü W CNR konnektörü (opsiyonel)
L Disket sürücüsü konnektörü
